साजरे करु मकर संक्रमण
करुण संकटावर मात
हास्याचे हलवे फुटुन
तिळगुळांची करु खैरात…
तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला…!!

   मकरसंक्रांत हा सण भारतात विविध ठिकाणी विविध प्रकारे साजरा केला जातो. महाराष्ट्र(मकरसंक्रांत) तर पंजाबमध्ये(लोहडी) आणि तमिळनाडू(पोंगल) व येवल्यातील(पतंगोत्सव) असे विविध वैशिष्टय जपणारा हा सण आहे. सूर्याने एका राशीतून दुसर्‍या राशीत जाणे म्हणजे 'संक्रमण करणे'. पौष महिन्यात सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. यामुळे या सणाला 'मकरसंक्रांत' असे म्हणतात. या दिवशी सूर्य पृथ्वीची परिक्रमा करण्याची दिशा बदलतो. म्हणजेच सूर्य थोडा उत्तरेकडे झुकतो. यामुळे या वेळेला उत्तरायण असेही संबोधतात. सूर्याच्या संक्रमणासोबतच जीवनाचे संक्रमण जोडले आहे. यामुळे या उत्सवाला सांस्कृतिक दृष्टीनेही महत्त्व आहे.

   आरोग्यासाठी आणि कल्याणासाठीही तीळ महत्त्वाचेच आहेत. तीळ जल स्नान, तीळ दान, तीळ भोजन, तीळ जल अर्पण, तीळ आहूती, तीळ उटणे अशा प्रकारे तीळाचा उपयोग केला जातो. गुळाची पोळी हे या सणाचे वैशिष्ट्य! तिळाचे लाडू किंवा वडया याही या सणांच्या निमित्तानेच बनतात. या काळात वाटाणे, ओले हिरवे हरभरे, गाजर, ऊस, शेंगा बोर हे शेतातले नवीन उत्पन्न येतं त्यामुळे याच पदार्थाचे वाण देण्याचीही पद्धत आहे. या सणाच्या निमित्ताने परिचित लोकांकडे जाणे, जुनी भांडणे विसरून नव्याने स्नेहाचे संबंध निर्माण करण्यासाठी ही छान संधी असते. महाराष्ट्रात हा सण दोन दिवस साजरा करतात. यास भोगी (सामान्यतः १३ जाने), संक्रांत (सामान्यतः १४ जाने) अशी नावे आहेत. संक्रांतीस आप्तस्वकीयांना तिळगुळ आणि वाणवाटून 'तिळगुळ घ्या आणि गोड बोला' असे सांगून स्नेह वृद्धिंगत होण्याची शुभकामना दिली जाते. दरवर्षीच्या मकरसंक्रांतीबरोबरच येवल्यात पतंगोत्सव साजरा होत असतो. संक्रांतीच्या या दिवसात घराच्या गच्च्यांवर, कौलांवर, पत्र्यांवर जाऊन पंतग उडविला जातो. पतंगाप्रमाणे मन ही आकाशात गिरक्या घेत असतं. गाण्याच्या तालावर लोक पतंग उडविण्यात धुंद असतात. अशाच प्रकारे तमिळनाडूमध्ये ’पोंगल’ नावाने हा सण साजरा केला जातो. सौर पंचांगानुसार पोंगल महिन्याच्या पहिल्या तारखेला येतो. हा शेतकऱ्यांचा उत्सव मानला जातो. तो तीन दिवस असतो. पहिल्या दिवशी घरातील सगळा कचरा एकत्र करून जाळला जातो. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी लक्ष्मीची पूजा केली जाते. तिसऱ्या दिवशी घरातील पशूधनाची पूजा केली जाते.

   मकरसंक्रांत पंजाबामध्ये ’लोहडी’ म्हणून साजरी केली जाते. शीखांच्या दृष्टिकोनातून हा महत्त्वाचा उत्सव आहे. मकरसंक्रांतीच्या एक दिवस अगोदर लोहडी साजरी केली जाते. घरात नुकतीच सून आली असल्यास किंवा पहिला मुलगा झाला असल्यास या लोहडीचे महत्त्व काही वेगळेच असते. अग्नी प्रज्ज्वलित केल्यानंतर त्याच्या सभोवताली तांदूळ, रेवडी आणि साखरफुटाणे यांची उधळण केली जाते. उपस्थित लोक ते उचलतात. या अग्नीतून मक्याच्या लाह्या वा शेंगदाणे जो कोणी उचलतो त्याची इच्छा पूर्ण होते, अशी समजूत आहे. यानंतर नाच-गाण्याचा कार्यक्रम होतो. महिला एकत्र येऊन पारंपरिक गाणी म्हणतात. नाचतात. रात्रीच्या भोजनात मक्याची रोटी, सरसों का साग असते. अशा प्रकारे आनंद साजरा केला जातो.

   पतंग कितीही उंच उडाला तरीही मांज्याचा रिळ जमिनीवरच राहतो. याप्रमाणेच आपण जीवनात कितीही यशस्वी झालो तरी पाय जमिनीवरच असायला हवे. कधी-कधी पतंग कापलीही जाते. म्हणजेच जीवनात आपण अयशस्वीही होऊ शकतो. पण त्याने घाबरून न जाता नवा पतंग घेऊन त्याला उडविण्याचा प्रयत्न करा. थोडक्यात आयुष्यात अपयश आले तरी ते झटकून नव्याने प्रयत्न करा.

- स्नेहा मुथा

ईश्वराने मानवांच्या उद्धारासाठी मानवरूप धारण केले. याचा आनंद व्यक्त करण्यासाठी ख्रिश्चन धर्मियांत ख्रिसमस हा सण साजरा केला जातो. २५ डिसेंबर हा येशू ख्रिस्ताचा जन्मदिवस. खरतर २४ डिसंबरच्या संध्याकाळपासूनच या सणाला सुरुवात होते. या संध्याकाळला "ख्रिसमस ईव्ह" असे म्हणतात. २४ डिसेंबरच्या संध्याकाळी सर्व लहानथोर ख्रिश्चन चर्चच्या आवारात नटून थटून एकत्र येतात. या काळात चर्च दिव्यांच्या रोषणाईने सजवलेले असते. चर्चच्या आवारात ख्रिस्त जन्माचे देखावे तयार केले जातात. विविध रंगाच्या चांदणीच्या आकाराच्या अकाश कंदील घरोघरी लावले जातात. यालाच "डेव्हिडचा तारा" असे म्हटले जाते. मिष्टान्न म्हणून विविध प्रकारचे केक्स, डोनट्स बनवले जातात. याबरोबरच परस्परांना भेटवस्तू देणे, शुभेच्छापत्र पाठवणे, फटाक्यांची आतषबाजी करणे इत्यादी प्रथा जगभरच पाळल्या जातात.ख्रिसमस ईव्हच्या दिवशी संध्याकाळपासूनच चर्चच्या आवारात जमलेले ख्रिश्चन बांधव नाचगाण्यात मशगूल होतात. याच दिवशी रात्री बारा वाजता चर्चमध्ये घंटानाद केला जातो. तो ऐकताच जमलेला जनसमुदाय परस्परांना ख्रिसमसच्या शुभेच्छा देतात.खास नाताळसाठी म्हणून भक्तिगीते रचली जातात. त्यांना "ख्रिसमस कॅरोल्स" असे म्हणतात. ती गात लहानमुले, युवकयुवती रात्री १२ ते ४ पर्यंत एकमेकांच्या घरी जाऊन शुभेच्छा देतात.

२४ डिसेंबरच्या रात्रीपासून चर्च व घरोघरी दिसणार्‍या पाळणाघराच्या दृश्याबरोबरच रोषणाई केलेला ख्रिसमस वृक्षही सर्वत्र पहायला मिळतो. फर नावाच्या वृक्षाची ती प्रतिमा असते. फर हा वृक्ष सदाहरित असतो. तसेच त्याचा आकार चर्चच्या शिखरासारखा वर निमुळता होत गेलेला असतो. म्हणून "ख्रिसमस वृक्ष" म्हणून फरच्या झाडाला मनाचे स्थान दिले जाते. सफलतेचे प्रतिक म्हणून त्याची पूजा सर्वत्र केली जाते. सोळाव्या शतकात मार्टिन ल्यूथरने जर्मनीतील स्वतःच्या घरात मेणबत्त्यांनी सजवलेला फर वृक्ष उभा केला. तेव्हापासून ही प्रथा सर्वत्र रुढ झाली.

परदेशाप्रमानेच भारतात देखिल ख्रिश्चन धर्मिय लोकांची संख्या जास्त आहे. त्यामुळे भारतातही ह्या सणाची मोठी लगबग दिसुन येते. शहरातील घरे, बाजारातील आनंदी वातावरण, विविध चर्चच्या समुहाचे कॅरल सिगींग, ख्रिसमस ट्रीने भेटवस्तुंची सजलेली दुकाने असे आनंदी वातावरण सध्या दिसुन येत आहे. ख्रिसमसच्या सेलीब्रेशनमध्ये विविध नाविन्य पुर्ण उपक्रम राबणारे काही ग्रुपही विविध शहरात काम करत असतात. असाच एक ग्रुप म्हणजे पुण्यातील शिलो चर्च ऑफ क्राईस्ट हा युथ ग्रुप आहे. ते ख्रिसमस मध्ये विविध उपक्रम राबवून सण साजरा करतात. आज पुण्यात अनेक मॉल आहेत, या मॉल संस्कॄतीमध्ये कॅरल सिगीगं चालु झालं आहे. मॉल मध्ये ग्रुपस ला इन्व्हीटेशन येताय आणि तिथुन ख्रिसमस कसा साजरा केला पाहिजे, हा संदेश देण्यासाठी एक चांगली संधी उपलब्ध झाली आहे.

ख्रिसमसच्या या आठवड्यात प्रत्येक दिवशी काही तरी वेगळे केले जाते. पहिल्या दिवशी किर्तनाचा कार्यक्रम असतो, बायबल मध्ये जे दाखले दिले आहेत ते किर्तनातुन सांगितले जातात. दुस-या दिवशी सन्डे स्कुलची जी मुलं असतात ती बायबलमधील गोष्टींवर नाटिका सादर करतात. तिस-या दिवशी ट्रेडीशनल दिवस म्हणुन साजरा केला जातो. तर चौथ्या दिवशी तरुणांचा दिवस असतो, त्यात फुड फेस्टिव्हल करतात. आपापल्या घरातुन काही तरी वेगळे पदार्थ बनवून आणतात आणि गेट-टु-गेदर करतात. ख्रिसमस नतंर एक मेळावा पण भरतो, तेव्हा सर्व ख्रिस्त बांधव एकमेकांना भेटतात. यात गेल्या दोन तीन वर्षा पासुन नाविन्य बघायला मिळतंय. काही अध्यात्मिक गाणी म्हटली जातात. प्रत्येक वेगवेगळ्या चर्च चे ग्रुप येतात आणि आपले सादरीकरण करतात.

पुण्यातील अनाथ आश्रमात, वॄद्धाश्रमात, अंध शाळेत N.G.O.(सेंट जॉन होम) मध्ये जाऊन केक, स्विट्स, चॉकलेट्स, भेट वस्तु वाटतात. त्यांचां आनंद द्विगुणीत करण्याचा प्रयत्न ते करतात. त्यांना हव्या असलेल्या जीवनाश्यक वस्तु देण्याचा प्रयत्नही करतात. कारण ख्रिसमस हा देण्याचा सण आहे. ते दर वर्षी स्व:इच्छेने मदत म्हणून २० ते २५ हजार रुपये फंड जमा करतात. यंदा ते एक नवीन उपक्रम राबवणार आहेत. सिग्नल वर जे गरीब मुलं-मुली काहीना-काही मागत असतात. त्यांना या थंडीच्या दिवसात उबदार कपडे देण्याचा त्यांचा मानस आहे. ते वर्षभरात अनेक गरीब कुटुंबांना धान्य पुरवून किंवा अन्य स्वरुपात त्यांना सहाय्य करतात. अशाप्रकारचे उपक्रम राबविणारे पुण्यात २५ ते ३० चर्च तर ३० ते ३५ तरुण गट आहेत.

ते ख्रिसमस सेलिब्रेशन एक आठवडा करतात. २० तारखेपासुन त्यांच्या सेलिब्रेशनला खरी सुरुवात होते. त्यात ते कॅरल सिगीगं करतात, एकमेकांना घरी फराळासाठी निमत्रंण देतात, डेकोरेशनस करतात, नातेवाईकांना भेट वस्तु देतात आणि २४ तारखेच्या रात्रीला सर्व तरुण एकत्र येऊन प्रार्थना करतात व फायर कॅम्प करतात. २५ तारखेला दिवसभर ते नातेवाईकांसोबत घालवतात आणि अनेक सांस्कॄतिक कार्यक्रम देखील ते करतात. त्यात बायबल मध्ये जे दाखले दिले आहेत, म्हणजे येशु ख्रिस्ताचा जन्मनंतर देवदुत कसे आले? नंतर मेढपाळ कसे आले? याचा सेट तयार करुण नाटीका सादर केली जाते. जग कशा प्रकारे वाईट मार्गाला जात आहे. त्यातुन कसे बाहेर पडता येईल. यावर नाटीका सादर करतात. येशु ख्रिस्त या जगात येण्याचं कारण म्हणजे, त्यांनी असा आनंद दिला की, या जगात पैसा आहे, घर दार आहे परंतु हे आनंद अल्पकाळ टिकणारे आहेत. त्यामुळे चिरकाळ टिकणा-या गोष्टीवर विश्वास ठेवा असे येशु सांगतात. अशी माहिती शिलो चर्च ऑफ क्राईस्ट, पुणे संदिप गायकवाड यांनी दिली. संदिप गायकवाड या संस्थेत ३-४ वर्षापासुन तरुण गटाचा अध्यक्ष म्हणून काम पाहत आहे.

नाताळ मध्ये विशेष आकर्षणाचा भाग म्हणजे 'सांटाक्लॉज'. चौथ्या शतकात आशिया मायनर मध्ये सेंट निकोलस नावाचे बिशप होते. स्थूल शरीर, पांढरीशुभ्र दाढी आणि सदैव हसतमुख असलेले हे बिशप सत्कृत्ये आणि मुलांबद्दलचे अपार प्रेम या गोष्टीसाठी प्रसिद्ध होते. सांटाक्लॉजच्या रुपाने नाताळ सणात त्यांची आठवण काढली जाते. ख्रिसमस ईव्हच्याच दिवशी घरातील मुले झोपण्यापूर्वी घरातील प्रमुख ठिकाणी पायमोजे लोंबत ठेवतात. रात्रीच्या वेळी सांटाक्लॉज धुरांड्यातून उतरून पायमोज्यात खेळणी, खाऊ, पोषाख अशा नाना वस्तू ठेवून जातो अशी मुलांची समजूत करून दिली जाते. या सांटाक्लॉजला इंग्लंडमध्ये "फादर ख्रिसमस" तर हॉलंडमध्ये "सेंट निकोलस" असे नाव आहे. खास करून लहान मुलांमध्ये सांटाक्लॉजची जास्त क्रेझ पहायला मिळते.

- स्नेहा मुथा